μάτι

Грчки

Етимологија

Од наследено од средновековниот грчки јазик μάτι(ν) < ὀμμάτιν < старогрчки ὀμμάτιον, деминутив на ὄμμα („око“) < *ὄπ-μα < праиндоевропскиот корен *op- / *okʷ-.

Изговор

МФΑ-gr: /ˈma.ti/
Поделба по слогови: μά‧τι
Хомофони: Μάτι, Μάτη

Именка

μάτι именка од среден род (множина: μάτια)

око - Орган за видо.
Πονάει το μάτι μου.

Ме боли окото.
Самиот поглед или начинот на гледање.
Με τα μάτια ενός παιδιού.

Со очите на едно дете.
Способност за надгледување,внимание или надзор.
Έχει ένα μάτι σε όλα.

Има едно око на сè (внимава на сè).
Способност за претчувство, перцепција и критичка способност.
Έχει μάτι.

Има око (вешт е да забележува).
уроци - Маѓија или лоша среќа предизвикана од поглед.
Δεν τον πιάνει μάτι.

Не го фаќаат уроци.
око какодупка на врвот на иглата.
Πέρνα την κλωστή μέσα απ' το μάτι.

Помини го конецот низ дупката на иглата.
шпионка, отвор - Отвор на предмет низ кој се овозможува визуелен контакт.
Το μάτι της πόρτας.

Шпионката на вратата.
Оптички дел на апарат за гледање.
Το μάτι της κάμερας.

Окото на камерата.
центар, око на циклонот - Центарот на вител или циклон.
Στο μάτι του τυφώνα δε φυσάει καθόλου ο άνεμος.

Во окото на тајфунот не дува воопшто ветар.
рингла, шпоретска плоча - Тркалезната грејна површина на шпорет.
Βάλε τη χύτρα πάνω στο μεγάλο μάτι.

Стави го тенџерето на големата рингла.
пупка, млад пуштарок - Неформиран изданок на растение.
Για να κλαδέψεις το φυτό, κόψε τα κλαδάκια πάνω από κάθε μάτι.

За да го скратиш растението, исечи ги гранчињата над секоја пупка.
изданок,пупка - За компир или слично.
Οι πατάτες έχουν βγάλει μάτια.

Компирите извадиле пупки.

Синоними

οφθαλμός (им.) - око (формално)

Деминутиви

ματάκι (им.) - оченце, мало око

Дεκлинација

Παдеж	Εδнина (среден род)	Μοηθυντικός αριθμός (ουδέτερο)
Номинатив	μάτι	μάτια
Γενική	ματιού	ματιών
Αкузатив	μάτι	μάτια
Вокатив	μάτι	μάτια

Изрази

ακολουθώ με τα μάτια κάποιον/κάτι (фраза) — следам со очи некого/нешто
ανεβαίνω στα μάτια κάποιου (фраζα) — се качувам во нечии очи (се здобивам со почит)
ανοίγω τα μάτια μου (фраза) — ги отворам очите (гледам, се будам)
άνοιξε τα μάτια σου (фраза) — отвори ги очите (соочи се со реалноста)
βάζω τα χεράκια μου και βγάζω τα ματάκια μου (фраза) — си ги ставам рачињата и си ги вадам очињата (сам си правам беља)
βγάζει μάτι (фраза) — вади око (многу е очигледно, впечатливо)
βγάζω τα μάτια μου (фраза) — си ги вадам очите (се мачам)
βγάζω τα μάτια μου μόνος μου (фраза) — си ги вадам очите сам (сам си предизвикувам уништување)
βλέπω τον χάρο με τα μάτια μου (фраза) — го гледам Харон со очите (се плашам од смрт)
για τα μάτια κάποιου (фраза) — за нечии очи (за нечија љубов)
για τα μάτια του κόσμου (фраза) — за очите на светот (само за да се види)
για τα μάτια σου μόνο (фраза) — само за твоите очи (само за твоја услуга)
για τα ωραία σου μάτια (фраза) — за твоите убави очи (за тебе)
γδύνω με τα μάτια μου (фраза) — соблекувам со очи (желно гледам)
γουρλώνω τα μάτια (фраза) — ширум ги отворам очите (изненаден сум)
γυαλίζει το μάτι μου (фраза) — ми светка окото (изгледам лудо, многу возбудено)
γύρισε το μάτι μου (фраза) — ми се сврте окото (се налутив, излегов од себе)
δεν αφήνω από τα μάτια μου κάποιον/κάτι (фраза) — не испуштам од очи некого/нешто (постојано набљудувам)
δεν έχω μάτια για άλλον/άλλη (фраза) — немам очи за друг/а (љубов)
δεν θέλω να ξαναδώ στα μάτια μου κάποιον (фраза) — не сакам повторно да видам некого во очи (не го поднесувам)
δεν κλείνω μάτι (фраза) — не затворам око (не спијам воопшто)
δε μου γεμίζει το μάτι (фраза) — не ми го полни окото (не ми изгледа способен, не ми влева доверба)
δεν παίρνω τα μάτια μου από (фраза) — не го тргам погледот од
δεν πιστεύω στα μάτια μου (фраза) — не им верувам на моите очи (изненаден сум)
δεν τον πιάνει το μάτι σου (фраза) — не го фаќа твоето око (не го забележуваш)
έχει φοβηθεί το μάτι μου (фраза) — ми се исплашило окото (сум видел нешто страшно)
έχουν δει πολλά τα μάτια μου (фраза) — моите очи виделе многу (имам многу искуство)
έχω μάτι (фраза) — имам око (имам способност да забележам)
έχω στο μάτι (фраза) — имам на око (завидувам, посакувам)
έχω τα μάτια μου ανοιχτά (фраза) — имам отворени очи (внимавам)
θολώνει το μάτι μου (фраза) — ми се замаглува окото (плачам, или сум трогнат)
και τα μάτια σου! (фраза) — и твоите очи! (поздрав)
καλώς τα μάτια μου τα δυο (фраза) — добро дојдоа моите две очи (радосен поздрав)
κάνω μαύρα μάτια (фраза) — правам црни очи (долго чекам)
κάνω τα γλυκά μάτια (фраза) — правам слатки очи (флертувам)
κάνω τα στραβά μάτια (фраза) — правам криви очи (се преправам дека не гледам)
καρφί στο μάτι (фраза) — шајка во окото (тврдоглав)
καρφώνω τα μάτια (фраза) — заковувам очи (гледам вкочането)
κλείνουν τα μάτια μου (фраза) — ми се затвораат очите (ми се спие)
κλείνω τα μάτια μου (фраза) — ги затворам очите (игнорирам или умирам)
κλείνω το μάτι σε κάποιον (фраза) — затворам око на некого (му намигнувам)
κόβει το μάτι του (фраза) — му се сече окото (многу е внимателен)
κοιτάω στα μάτια κάποιον (фраза) — гледам некого во очи (искрен сум)
κοροϊδεύω μπροστά στα μάτια κάποιον (фраза) — се потсмевам пред нечии очи (се потсмевам јавно)
μάτια κουμπότρυπες (фраза) — очи-копчиња (големи, испакнати очи)
μάτια που βγάζουν σπίθες/φλόγες/φωτιές (фраза) — очи што вадат искри/пламен/оган (многу сум лут)
μαυρίζει το μάτι μου (фраза) — ми поцрнува окото (се заморувам, се исцрпувам)
με γελούν τα μάτια μου (фраза) — ме лажат очите (не верувам во она што го гледам)
με γυμνό μάτι (фраза) — со голо око (без оптичко помагало)
με κλειστά (τα) μάτια (фраза) — со затворени очи (многу лесно, без размислување)
με μισό μάτι (фраза) — со половина око (без симпатија)
με πιάνει το μάτι (фраза) — ме фаќа окото (уроци)
με την τσίμπλα στο μάτι (фраза) — со крмељ во окото (рано наутро)
με το μάτι (фраза) — со око (без мерење, од прилика)
μου χτυπάει στο μάτι / μου χτύπησε στο μάτι (фраза) — ми удира во око (ми го привлече вниманието)
μπαίνω στο μάτι κάποιου (фраза) — влегувам во нечие око (го нервирам или правам да биде љубоморен)
να χαρείς τα μάτια σου (фраза) — да се радуваш на твоите очи (израз на радост)
όποιος έχει μάτια, βλέπει (поговорка) — кој има очи, гледа (поука)
παίζει το μάτι μου ή πετάει το μάτι μου (фраза) — ми игра окото (нервен тик)
παίρνω τα μάτια μου / παίρνω των ομματιών μου (фраза) — ги земам очите (заминам разочаран)
παίρνω μάτι ή κάνω μάτι (фраза) — земам око (гледам брзо, шпионирам)
παίρνω με κακό μάτι (фраза) — земам со лошо око (непријателски)
παίρνω με καλό μάτι (фраза) — земам со добро око (пријателски)
περνώ από το μάτι της βελόνας (фраза) — поминувам низ дупката на иглата (минам низ тешка ситуација)
πετάω τα μάτια έξω (фраза) — ги фрлам очите надвор (многу се изненадувам)
πέφτω στα μάτια κάποιου (фраза) — паѓам во нечии очи (ја губам почитта)
πήζει το μάτι (фраза) — се замрзнува окото (многу студено)
πιστεύω στο μάτι (фраза) — верувам во окото (верувам во уроци)
πονάει δόντι, βγάζει μάτι (поговорка) — боли заб, вади око (една беља води до друга)
ρίχνω στάχτη στα μάτια (фраза) — фрлам пепел во очи (замајувам, лажам)
στέγνωσαν/στέρεψαν τα μάτια μου (фраза) — ми се исушија очите (престанав да плачам)
στο μάτι του κυκλώνα (фраза) — во окото на циклонот (во центарот на неволјата)
τα μάτια βασίλεψαν (фраза) — очите зајдоа (починав)
τα μάτια μου δεκατέσσερα (фраза) — моите очи четиринаесет (многу внимавам)
τα μάτια μου τέσσερα (фраза) — моите очи четири (многу внимавам)
της Παναγιάς τα μάτια (фраза) — очите на Богородица (за изобилство)
τι έχουν να δουν τα μάτια μας / τι άλλο θα δουν τα μάτια μας (фраза) — што ќе видат нашите очи / што друго ќе видат нашите очи (израз на изненадување, разочарување)
το είδα με τα μάτια μου (фраза) — го видов со моите очи (бев очевидец)
το έχω/προσέχω σαν τα μάτια μου (фраза) — го чувам/внимавам како очите мои (многу вредно)
το κακό μάτι (фраза) — лошото око (уроци)
το μάτι μου γαρίδα (фраза) — моето око рак (уморен сум)
το μάτι μου σταμάτησε σε κάτι/κάποιον (фраза) — моето око застана на нешто/некого (забележав)
το μάτι σου τ' αλλήθωρο (фраза) — твоето криво око (погрдно)
το μάτι του κυκλώνα (фраза) — окото на циклонот (центарот)
τρίβω τα μάτια μου (фраза) — си ги тријам очите (се будам, сум изненаден)
τρίτο μάτι (фраза) — трето око (интуиција)
τρώω με τα μάτια (фраза) — јадам со очите (желно гледам)
φάτε μάτια ψάρια (και κοιλιά περίδρομο) (поговорка) — јадете очи риби (и стомак празен) (задоволи се со гледање)
χάνω από τα μάτια μου κάποιον/κάτι (фраза) — губам од очи некого/нешто (го губам погледот)
χάσου από τα μάτια μου (фраза) — губни се од моите очи (замини)
χτυπάει στο μάτι (фраза) — удира во око (впечатливо е)

Поговорки

άλλα τα μάτια του λαγού κι άλλα της κουκουβάγιας (поговорка) — едно се очите на зајакот, друго на бувот (работите се различни)
καλύτερα να σου βγει το μάτι παρά το όνομα (поговорка) — подобро да ти излезе окото отколку името (честа е најважна)
κόρακας κοράκου μάτι δε(ν) βγάζει (поговорка) — гавран на гавран око не вади (еден свој нема да повреди друг)
μάτια που δε βλέπονται, γρήγορα λησμονιούνται (поговорка) — очи што не се гледаат, брзо се забораваат (далеку од очи, далеку од срце)
το γινάτι βγάζει μάτι (поговорка) — инаетот вади око (инаетот носи штета)

Изведени поими

ματάκιας (им.) — човек со големи очи
ματάρα (им.) — големо око (аугментатив)
Μάτι (им.) — Мати (место)
ματιά (им.) — поглед, малку
ματιάζω (гл.) — урочувам
μάτιασμα (им.) — урочување
μάτισμα (им.) — (не е директно превод)
όμμασι(ν) (им.) — очи (застарено)
ομματιών (им.) — очи (застарено)
κατάματα (прил.) — во очи
ξεματιάζω (гл.) — одурочувам
ξεμάτιασμα (им.) — одурочување
πονόματος (им.) — болка во очите
ματόκλαδο (им.) — трепка
ματοτσίνορο (им.) — (не е директно превод)
ματόχαντρο (им.) — сино око, монисто (заштита од уроци)